Psychische gezondheid

Psychische gezondheid gaat over het welzijn van mensen. Dit welzijn is op cognitief, sociaal en emotioneel gebied. Wanneer het op één van deze gebieden niet helemaal goed gaat, kan iemand psychisch ongezond zijn. Psychische ongezondheid vormt een groot deel van de totale ziektelast onder de bevolking. Preventie is belangrijk, aangezien behandeling maar een klein deel van de ziektelast kan verminderen.

Psychische ongezondheid kan zich uiten in verschillende klachten. Dit kunnen psychische klachten zijn als stress ervaren, je down voelen en angstig zijn. Ook kunnen lichamelijke klachten optreden, zoals vermoeidheid, hoofdpijn en duizeligheid.

Een persoon kan zowel psychisch gezond als psychisch ongezond zijn. Een persoon kan bijvoorbeeld tevreden zijn over de sociale relaties, maar wel klachten hebben die horen bij psychisch ongezond zijn.

Psychische gezondheid is een subjectief begrip en is afhankelijk van de cultuur waarin iemand opgroeit. Over het algemeen voelen psychisch gezonde mensen zich tevreden. Ze zijn in staat om te genieten, denken positief en zijn tevreden met hun sociale relaties. Daarnaast kunnen ze omgaan met tegenslagen.

Om te meten of kinderen psychosociale problemen kunnen hebben, is de Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ) gebruikt. De SDQ is een vragenlijst die bestaat uit 25 vragen die betrekking hebben op hyperactiviteit / aandacht tekort, emotionele problemen, problemen met leeftijdsgenoten, gedragsproblemen en pro-sociaalgedrag. De SDQ-totaalscore geeft een aanwijzing of er sprake is van een matig verhoogde of een verhoogde kans op psychosociale problematiek.

Psychische gezondheid in de gemeente Apeldoorn

In de gemeente Apeldoorn heeft in 2017 een kwart van de 4-12 jarige kinderen een verhoogde kans op psychosociale problemen. Dit is in lijn met Midden-IJssel/Oost-Veluwe en Noord- en Oost-Gelderland.

Psychische gezondheid  kinderen (4-12 jaar), 2017
  Gemeente Apeldoorn Midden-IJssel/Oost-Veluwe1 Noord- en Oost-Gelderland
Heeft indicatie voor psychosociale problemen 24% 22% 23%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Trend

K psychische gezondheid, ApeldoornIn Midden-IJssel/Oost-Veluwe is het aandeel kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen gestegen tussen 2013 en 2017. Dit geldt ook voor de gemeente Apeldoorn.

Verschillen tussen doelgroepen in Midden-IJssel/Oost-Veluwe

K psychische gezondheid, MIOV

Jongens hebben vaker een verhoogde kans op psychosociale problemen dan meisjes.

Daarnaast hebben kinderen van 8-12 jaar vaker een verhoogde kans dan kinderen van 4-7 jaar.

Naarmate de sociaaleconomische status hoger wordt, is het percentage kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen kleiner.

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

Kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen, 2017Het aandeel kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen, loopt uiteen van 15% in de gemeente Heerde tot 31% in de gemeente Oldebroek. De gemeente Apeldoorn (24%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

Bronnen

  • Theunissen, M.H.C.; Wolff de, M.; Grieken van, A.; Mieloo, C. (2016), TNO, Leiden
  • Handleiding voor het gebruik van de SDQ binnen de Jeugdgezondheidszorg. Vragenlijst voor het signalering van psychosociale problemen bij 3-17 jarigen.

De afgelopen jaren zijn er wisselende berichten en onderzoeken dat de psychische ongezondheid van jongeren toeneemt. In de jeugd- en jongvolwassenenmonitor is onderzocht hoe het ervoor staat met de psychische gezondheid van jongeren.

Om te meten of middelbare scholieren psychosociale problemen kunnen hebben, is de Strenghts and Difficulties Questionnaire (SDQ) gebruikt. De SDQ vragenlijst bestaat uit 25 stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op hyperactiviteit, emotionele problemen, problemen met leeftijdsgenoten, gedragsproblemen en pro-sociaal gedrag. Bij middelbare scholieren met een score boven het afkappunt, is er een verhoogd risico op psychosociale problemen.

Voor jongvolwassenen is de Mental Health Inventory 5 (MHI-5) gebruikt om mogelijke psychische problemen te meten. De MHI-5 bestaat uit vijf vragen die meten hoe iemand zich in de afgelopen vier weken voelde. De vragen gaan over zenuwachtig zijn, in de put zitten, kalm en rustig zijn, neerslachtig en gelukkig zijn. Uit deze vragen wordt een totaalscore berekend, die aangeeft of de jongvolwassene een verhoogd risico loopt op psychische problemen.

Behalve graadmeters voor psychische gezondheid zijn ook weerbaarheid en stress gemeten. De middelbare scholieren en jongvolwassenen werden gevraagd in hoeverre ze het eens waren met acht stellingen. Deze stellingen waren gebruikt om weerbaarheid te meten. Voorbeelden van deze stellingen zijn: ‘Ik laat mij makkelijk overhalen om dingen te doen die ik niet wil’ en ‘Ik doe alleen maar dingen die ik zelf echt wil.’ Aan de hand van de antwoorden is een totaalscore voor weerbaarheid berekend.

Daarnaast hebben de middelbare scholieren en jongvolwassenen aangegeven of ze stress ervaren. Deze stress zou kunnen komen door bijvoorbeeld school, de situatie thuis en alles wat ze moeten doen. Stress is samengevat als voelt zich gestrest door één of meer factoren.

Psychische gezondheid in de gemeente Apeldoorn

Middelbare scholieren (tweede- en vierdeklassers)

In de gemeente Apeldoorn heeft in 2019 27% van de middelbare scholieren een verhoogd risico op psychosociale problemen. Daarnaast is 11% onvoldoende weerbaar en ervaart bijna de helft stress van één of meer factoren.

Het aandeel middelbare scholieren dat een verhoogd risico heeft op psychosociale problemen ligt hoger in de gemeente Apeldoorn dan in Midden-IJssel/Oost-Veluwe en Noord- en Oost-Gelderland. Middelbare scholieren in de gemeente Apeldoorn ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan middelbare scholieren in Midden-IJssel/Oost-Veluwe en Noord- en Oost-Gelderland.

Jongvolwassenen (16-25 jaar)

Van de jongvolwassenen in de gemeente Apeldoorn heeft 32% een verhoogd risico op psychische problemen in 2019.  8% is onvoldoende weerbaar en 59% ervaart stress door één of meerdere factoren.

Het aandeel psychisch ongezonde jongvolwassenen is in de gemeente Apeldoorn vergelijkbaar met Midden-IJssel/Oost-Veluwe en Noord- en Oost-Gelderland.

Psychische gezondheid  middelbare scholieren, 2019
    Gemeente Apeldoorn Midden-IJssel/Oost-Veluwe Noord- en Oost-Gelderland
Heeft een verhoogd risico op psychosociale problemen Middelbare scholieren 27% 25% 26%
Heeft een verhoogd risico op psychische problemen Jongvolwassenen 32% 31% 29%
Is onvoldoende weerbaar Middelbare scholieren 11% 10% 11%
  Jongvolwassenen 8% 9% 10%
Voelt zich (zeer) vaak gestrest door één of meer factoren Middelbare scholieren 47% 45% 43%
  Jongvolwassenen 59% 56% 54%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Meer gegevens over psychische gezondheid in de gemeente en in de regio staan onderaan deze pagina bij ‘Zie ook’, Cijfers jongeren 2019.

Trends

Middelbare scholieren (tweede- en vierdeklassers)

Het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen is tussen 2015 en 2019 toegenomen in de gemeente Apeldoorn. Het aandeel middelbare scholieren dat onvoldoende weerbaar is, is toegenomen in 2019 ten opzichte van 2015.

In Midden-IJssel/Oost-Veluwe is het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen toegenomen in 2019 ten opzichte van 2015. Het aandeel dat onvoldoende weerbaar is, is eveneens toegenomen tussen 2015 en 2019.

J psychosoc Gemeente Apeldoorn

Verschillen tussen doelgroepen in Midden-IJssel/Oost-Veluwe

J psychische gezondheid MIJOV

Middelbare scholieren (tweede- en vierdeklassers)

Meisjes hebben vaker een verhoogd risico op psychosociale problemen en ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan jongens.

Vierdeklassers hebben vaker een verhoogd risico op psychosociale problemen en ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan tweedeklassers.

Vmbo’ers hebben vaker een verhoogd risico op psychosociale problemen dan havo/vwo’ers. Havo/vwo’ers ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan vmbo’ers.

Jongvolwassenen (16-25 jaar)

Vrouwen hebben vaker een verhoogd risico op psychische problemen en ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan mannen.

Er is geen verschil tussen praktisch en theoretisch opgeleide jongvolwassenen met betrekking tot het risico op psychische problemen en het ervaren van stress door één of meerdere factoren.

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

J indicatie voor psychosociale problemen

Middelbare scholieren

Het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen loopt uiteen van 19% in de gemeente Epe tot 32% in de gemeente Putten. De gemeente Apeldoorn (27%) hoort bij de gemeenten met de gemiddelde scores.

Het aandeel middelbare scholieren dat stress ervaart van één of meerdere factoren loopt uiteen van 36% in de gemeente Voorst tot 48% in de gemeente Harderwijk. De gemeente Apeldoorn (47%) hoort bij de gemeenten met de ongunstige scores.

Jongvolwassenen (16-25 jaar)

Het aandeel jongvolwassenen met een verhoogd risico op psychische problemen loopt uiteen van 21% in de gemeente Winterswijk tot 36% in de gemeente Epe. De gemeente Apeldoorn (32%) hoort bij de gemeenten met de ongunstige scores.

 

J stress

 J MHI-5

 

 

 

 

 

 

 

     

 

Bronnen

  • Conijn B, Ruiter M
  • Preventie van depressie, Factsheet Preventie 2011
  • Utrecht, Trimbos-instituut, 2011.
  • Kleinjan, M., Pieper, I., Stevens, G., Rombouts, M., Boer, M. et al.
  • Onderzoek naar het mentaal welbevinden van jongeren in Nederland.
  • Den Haag: Unicef Nederland, 2020.
  • Stevens, G., Van Dorsselaer, M. Boer, S., De Roos, E., Duinhof, T. et al.
  • Health Behaviour in School-aged Children (HBSC).

Indicatoren voor de psychische gezondheid van volwassenen zijn het risico op een angststoornis of depressie, de mate waarin men regie over het eigen leven ervaart en de mate waarin men het leven zinvol vindt.

Bij een angststoornis is er sprake van heftige, aanhoudende angstklachten zonder dat er sprake is van een reële bedreiging. Een angststoornis heeft effect op het sociaal functioneren en het uitvoeren van de dagelijkse bezigheden. Angststoornissen gaan vaak gepaard met een depressie. Bij een depressie is sprake van een aanhoudende neerslachtige stemming en een ernstig verlies aan interesses in (bijna) alle dagelijkse activiteiten. Daarnaast komen symptomen voor als eet-, slaap- en concentratieproblemen, rusteloosheid, vermoeidheid en terugkerende gedachten aan de dood of zelfdoding. Het risico op een angststoornis of depressie is gemeten met de Kessler Psychological Distress Scale (K10).

Mensen die regie over hun leven ervaren, kunnen beter omgaan met (gezondheids)problemen. Regie ervaren beschermt tegen de ontwikkeling van depressieve symptomen en tegen achteruitgang in lichamelijk functioneren bij mensen met een chronische ziekte. De mate waarin men regie over het eigen leven ervaart, is gemeten met de Pearlin & Schooler Mastery Scale.

Mensen die het leven zinvol vinden, lijken beter om te kunnen gaan met lichamelijke en psychische problemen. Het ervaren van zin in het leven gaat gepaard met meer welbevinden. De mate waarin men het leven zinvol vindt, is gemeten met een vraag uit de positieve gezondheid test.

Psychische gezondheid in de gemeente Apeldoorn

In 2016 loopt bijna de helft van de 19-65 jarigen in de gemeente Apeldoorn risico op een angststoornis of depressie. Ruim negen op de tien 19-65 jarigen ervaart regie over het eigen leven en 87% vindt het leven zinvol.

Het aandeel volwassenen met risico op een angststoornis of depressie, dat regie over het eigen leven ervaart en dat het leven zinvol vindt, is in de gemeente Apeldoorn ongeveer even groot als in Midden-IJssel/Oost-Veluwe en Noord- en Oost-Gelderland.

Psychische gezondheid  19-65 jarigen, 2016
  Gemeente Apeldoorn Midden-IJssel/Oost-Veluwe Noord- en Oost-Gelderland
Risico op angststoornis/depressie 45% 44% 44%
Regie over eigen leven 93% 93% 92%
Het leven zinvol vinden 87% 87% 87%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Meer gegevens over psychische gezondheid in de gemeente en de regio staan onderaan deze pagina bij 'Zie ook', Cijfers volwassenen en ouderen 2016.

Trends

V psychische gezondheid ApeldoornHet aandeel volwassenen van 19-65 jaar met risico op een angststoornis of depressie steeg in Midden-IJssel/Oost-Veluwe tussen 2012 en 2016. Dit lijkt ook te gelden voor de gemeente Apeldoorn, maar de stijging is niet significant.

Het aandeel volwassenen van 19-65 jaar met regie over het eigen leven is stabiel in Midden-IJssel/Oost-Gelre. Dit geldt ook voor de gemeente Apeldoorn.

Verschillen tussen doelgroepen in Midden-IJssel/Oost-Veluwe

V Psychische gezondheid MIJOV

Van de vrouwen heeft een groter deel risico op een angststoornis of depressie dan van de mannen.

Bij 19-34 jarigen is het aandeel met risico op een angststoornis of depressie het grootst en bij 50-65 jarigen het kleinst.

Naarmate het opleidingsniveau hoger is, is het aandeel volwassenen met risico op een angststoornis of depressie kleiner. Het aandeel volwassenen dat regie over het eigen leven heeft en dat het leven zinvol vindt, is juist groter naarmate het opleidingsniveau hoger is.

Van de volwassenen die alleen wonen, heeft een groter deel risico op een angststoornis of depressie dan van de volwassenen die niet alleen wonen. Van de alleenwonende volwassenen vindt een kleiner deel het leven zinvol dan van de volwassenen die niet alleen wonen.

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

V risico op angststoornis of depressieHet aandeel volwassenen van 19-65 jaar met risico op een angststoornis of depressie, loopt uiteen van 37% in de gemeente Heerde tot 49% in de gemeente Winterswijk. De gemeente Apeldoorn (45%) behoort tot de gemeenten die ongunstig scoren.

Het aandeel volwassenen van 19-65 jaar dat regie over het eigen leven ervaart, varieert van 89% in de gemeente Winterswijk tot 96% in de gemeente Oost Gelre. De gemeente Apeldoorn (93%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

Het aandeel volwassenen van 19-65 jaar dat het leven zinvol vindt, varieert van 81% in de gemeente Winterswijk tot 92% in de gemeente Oost Gelre. De gemeente Apeldoorn (87%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

V regie over eigen levenV het leven zinvol vinden

Bronnen

  • Wijgergangs L, Ras T, Reijmerink W
  • Zingeving in zorg, de mens centraal
  • Den Haag, ZonMW, 2017
  • Bisschop I
  • Psychosocial resources and the consequences of specific chronic diseases in older age; The longitudinal Aging Study Amsterdam
  • Leiden: VU University Amsterdam, 2004.

Indicatoren voor de psychische gezondheid van ouderen zijn het risico op een angststoornis of depressie, de mate waarin men regie over het eigen leven ervaart en de mate waarin men het leven zinvol vindt.

Bij een angststoornis is er sprake van heftige, aanhoudende angstklachten zonder dat er sprake is van een reële bedreiging. Een angststoornis heeft effect op het sociaal functioneren en het uitvoeren van de dagelijkse bezigheden. Angststoornissen gaan vaak gepaard met een depressie. Bij een depressie is sprake van een aanhoudende neerslachtige stemming en een ernstig verlies aan interesses in (bijna) alle dagelijkse activiteiten. Daarnaast komen symptomen voor als eet-, slaap- en concentratieproblemen, rusteloosheid, vermoeidheid en terugkerende gedachten aan de dood of zelfdoding. Het risico op een angststoornis of depressie is gemeten met de Kessler Psychological Distress Scale (K10).

Mensen die regie over hun leven ervaren, kunnen beter omgaan met (gezondheids)problemen. Regie ervaren beschermt tegen de ontwikkeling van depressieve symptomen. Het beschermt ook tegen achteruitgang in lichamelijk functioneren bij mensen met een chronische ziekte. Vooral voor chronisch zieke ouderen is regie over het eigen leven belangrijk. Het is nodig om de zelfredzaamheid te bewaren, en om zich aan te passen aan gewijzigde omstandigheden bij afnemende gezondheid en optredende beperkingen. Bij te weinig regie dreigt het risico van afhankelijkheid. De mate waarin men regie over het eigen leven ervaart, is gemeten met de Pearlin & Schooler Mastery Scale.

Mensen die het leven zinvol vinden, lijken beter om te kunnen gaan met lichamelijke en psychische problemen. Het ervaren van zin in het leven gaat gepaard met meer welbevinden. De mate waarin men het leven zinvol vindt, is gemeten met een vraag uit de positieve gezondheid test.

Psychische gezondheid in de gemeente Apeldoorn

In 2016 loopt bijna de helft van de 65-plussers in de gemeente Apeldoorn risico op een angststoornis of depressie. Ruim acht op de tien 65-plussers ervaart regie over het eigen leven en vindt het leven zinvol.

Risico op een angststoornis of depressie komt relatief vaker voor in de gemeente Apeldoorn dan elders in Midden-IJssel/Oost-Veluwe en Noord- en Oost-Gelderland. Regie hebben over het eigen leven komt in de gemeente Apeldoorn minder vaak voor dan in Midden-IJssel/Oost-Veluwe.

Psychische gezondheid  65-plussers, 2016
  Gemeente Apeldoorn Midden-IJssel/Oost-Veluwe Noord- en Oost-Gelderland
Risico op angststoornis/depressie 49% 45% 44%
Regie over eigen leven 84% 87% 87%
Het leven zinvol vinden 84% 83% 83%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Meer gegevens over psychische gezondheid in de gemeente en de regio staan onderaan deze pagina bij 'Zie ook', Cijfers volwassenen en ouderen 2016.

Verschillen tussen doelgroepen in Midden-IJssel/Oost-Veluwe

O psychische gezondheid MIJOV

Van de vrouwen loopt een groter deel risico op een angststoornis of depressie dan van de mannen. Een kleiner deel van de vrouwen dan van de mannen heeft het gevoel regie te hebben over het eigen leven. Ook een kleiner deel van de vrouwen dan van de mannen vindt het leven zinvol.

Het aandeel 75-plussers met risico op een angststoornis of depressie is groter dan dat van 65-74 jarigen. Van de 75-plussers ervaart een kleiner deel regie over het eigen leven dan van de 65-74 jarigen. Daarnaast is het aandeel 75-plussers dat het leven zinvol vindt kleiner dan dat van de 65-74 jarigen.

Naarmate het opleidingsniveau hoger is, komt risico op een angststoornis of depressie minder voor. Het aandeel 65-plussers dat regie over het eigen leven heeft en het leven zinvol vindt, is groter naarmate het opleidingsniveau hoger is.

Van de 65-plussers die alleen wonen, loopt een groter aandeel risico op een angststoornis of depressie dan van de 65-plussers die niet alleen wonen. Ook ervaart een kleiner deel van de alleenwonende 65-plussers regie over het eigen leven, en vindt een kleiner deel het leven zinvol dan van de 65-plussers die niet alleen wonen.

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

O risico angststoornis of depressieHet aandeel 65-plussers met risico op een angststoornis of depressie, loopt uiteen van 37% in de gemeente Nunspeet tot 49% in de gemeente Apeldoorn. De gemeente Apeldoorn is hiermee de gemeente met het hoogste percentage van Noord- en Oost-Gelderland.

Het aandeel 65-plussers dat regie over het eigen leven ervaart, varieert van 82% in de gemeente Montferland tot 91% in de gemeente Lochem. De gemeente Apeldoorn (84%) behoort tot de gemeenten die ongunstig scoren.

Het aandeel 65-plussers dat het leven zinvol vindt, varieert van 78% in de gemeente Oude IJsselstreek tot 88% in de gemeente Winterswijk. De gemeente Apeldoorn (84%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

 

O regie over eigen levenO leven zinvol vinden

Bronnen

  • Wijgergangs L, Ras T, Reijmerink W
  • Zingeving in zorg, de mens centraal
  • Den Haag, ZonMW, 2017
  • Bisschop I
  • Psychosocial resources and the consequences of specific chronic diseases in older age; The longitudinal Aging Study Amsterdam
  • Leiden: VU University Amsterdam, 2004.