Psychische gezondheid

Psychische gezondheid gaat over het welzijn van mensen. Dit welzijn is op cognitief, sociaal en emotioneel gebied. Wanneer het op één van deze gebieden niet helemaal goed gaat, kan iemand psychisch ongezond zijn. Psychische ongezondheid vormt een groot deel van de totale ziektelast onder de bevolking. Preventie is belangrijk, aangezien behandeling maar een klein deel van de ziektelast kan verminderen.

Psychische ongezondheid kan zich uiten in verschillende klachten. Dit kunnen psychische klachten zijn als stress ervaren, je down voelen en angstig zijn. Ook kunnen lichamelijke klachten optreden, zoals vermoeidheid, hoofdpijn en duizeligheid.

Een persoon kan zowel psychisch gezond als psychisch ongezond zijn. Een persoon kan bijvoorbeeld tevreden zijn over de sociale relaties, maar wel klachten hebben die horen bij psychisch ongezond zijn.

Psychische gezondheid is een subjectief begrip en is afhankelijk van de cultuur waarin iemand opgroeit. Over het algemeen voelen psychisch gezonde mensen zich tevreden. Ze zijn in staat om te genieten, denken positief en zijn tevreden met hun sociale relaties. Daarnaast kunnen ze omgaan met tegenslagen.

Om te meten of kinderen psychosociale problemen kunnen hebben, is de Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ) gebruikt. De SDQ is een vragenlijst die bestaat uit 25 vragen die betrekking hebben op hyperactiviteit / aandacht tekort, emotionele problemen, problemen met leeftijdsgenoten, gedragsproblemen en pro-sociaalgedrag. De SDQ-totaalscore geeft een aanwijzing of er sprake is van een matig verhoogde of een verhoogde kans op psychosociale problematiek.

Psychische gezondheid in de gemeente Oost Gelre

In de gemeente Oost Gelre heeft in 2017 bijna een kwart van de 4-12 jarige kinderen een verhoogde kans op psychosociale problemen. Dit is in lijn met de resultaten uit de Achterhoek en Noord- en Oost-Gelderland.

Psychische gezondheid  kinderen (4-12 jaar), 2017
  Gemeente Oost Gelre Achterhoek Noord- en Oost-Gelderland
Heeft verhoogde kans op psychosociale problemen 23% 23% 23%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Trend

K psychische gezondheid, Oost Gelre

In de Achterhoek is het aandeel kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen gestegen tussen 2013 en 2017. In de gemeente Oost Gelre is er sinds 2009 een stijgende trend.

Verschillen tussen doelgroepen in de Achterhoek

K psychische gezondheid Achterhoek

Jongens hebben vaker een verhoogde kans op psychosociale problemen dan meisjes.

Daarnaast hebben kinderen van 8-12 jaar vaker een verhoogde kans dan kinderen van 4-7 jaar.

Naarmate de sociaaleconomische status hoger wordt, is het aandeel kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen kleiner.

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

Kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen, 2017

Het aandeel kinderen met een verhoogde kans op psychosociale problemen, loopt uiteen van 15% in de gemeente Heerde tot 31% in de gemeente Oldebroek. De gemeente Oost Gelre (23%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

Bronnen

  • Theunissen, M.H.C.; Wolff de, M.; Grieken van, A.; Mieloo, C. (2016), TNO, Leiden
  • Handleiding voor het gebruik van de SDQ binnen de Jeugdgezondheidszorg. Vragenlijst voor het signalering van psychosociale problemen bij 3-17 jarigen.

De afgelopen jaren zijn er wisselende berichten en onderzoeken dat de psychische ongezondheid van jongeren toeneemt. In de jeugd- en jongvolwassenenmonitor is onderzocht hoe het ervoor staat met de psychische gezondheid van jongeren.

Om te meten of middelbare scholieren psychosociale problemen kunnen hebben, is de Strenghts and Difficulties Questionnaire (SDQ) gebruikt. De SDQ vragenlijst bestaat uit 25 stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op hyperactiviteit, emotionele problemen, problemen met leeftijdsgenoten, gedragsproblemen en pro-sociaal gedrag. Bij middelbare scholieren met een score boven het afkappunt, is er een verhoogd risico op psychosociale problemen.

Voor jongvolwassenen is de Mental Health Inventory 5 (MHI-5) gebruikt om mogelijke psychische problemen te meten. De MHI-5 bestaat uit vijf vragen die meten hoe iemand zich in de afgelopen vier weken voelde. De vragen gaan over zenuwachtig zijn, in de put zitten, kalm en rustig zijn, neerslachtig en gelukkig zijn. Uit deze vragen wordt een totaalscore berekend, die aangeeft of de jongvolwassene een verhoogd risico loopt op psychische problemen.

Behalve graadmeters voor psychische gezondheid zijn ook weerbaarheid en stress gemeten. De middelbare scholieren en jongvolwassenen werden gevraagd in hoeverre ze het eens waren met acht stellingen. Deze stellingen waren gebruikt om weerbaarheid te meten. Voorbeelden van deze stellingen zijn: ‘Ik laat mij makkelijk overhalen om dingen te doen die ik niet wil’ en ‘Ik doe alleen maar dingen die ik zelf echt wil.’ Aan de hand van de antwoorden is een totaalscore voor weerbaarheid berekend.

Daarnaast hebben de middelbare scholieren en jongvolwassenen aangegeven of ze stress ervaren. Deze stress zou kunnen komen door bijvoorbeeld school, de situatie thuis en alles wat ze moeten doen. Stress is samengevat als voelt zich gestrest door één of meer factoren.

Psychische gezondheid in de gemeente Oost Gelre

Middelbare scholieren (tweede- en vierdeklassers) 

In de gemeente Oost-Gelre heeft in 2019 26% van de middelbare scholieren een verhoogd risico op psychosociale problemen. Daarnaast is 14% onvoldoende weerbaar en ervaart ruim twee op de vijf stress van één of meerdere factoren.

Het aandeel middelbare scholieren dat onvoldoende weerbaar is, ligt hoger in de gemeente Oost-Gelre dan in de Achterhoek en Noord- en Oost-Gelderland.

Jongvolwassenen (16-25 jaar) 

Van de jongvolwassenen in de gemeente Oost-Gelre heeft 24% een verhoogd risico op psychische problemen in 2019. 10% is onvoldoende weerbaar en 46% ervaart stress door één of meerdere factoren.

Het aandeel psychisch ongezonde jongvolwassenen is in de gemeente Oost-Gelre vergelijkbaar met de Achterhoek en Noord- en Oost-Gelderland.

Psychische gezondheid  middelbare scholieren, 2019
    Gemeente Oost Gelre Achterhoek Noord- en Oost-Gelderland
Heeft verhoogd risico op psychosociale problemen Middelbare scholieren 26% 25% 26%
Heeft een verhoogd risico op psychische problemen Jongvolwassenen 24% 27% 29%
Is onvoldoende weerbaar Middelbare scholieren 14% 10% 11%
  Jongvolwassenen 10% 11% 10%
Voelt zich (zeer) vaak gestrest door één of meer factoren Middelbare scholieren 43% 41% 43%
  Jongvolwassenen 46% 50% 54%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Meer gegevens over psychische gezondheid in de gemeente en in de regio staan onderaan deze pagina bij ‘Zie ook’, Cijfers jongeren 2019. 

Trends

Middelbare scholieren (tweede- en vierdeklassers) 

Het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen is tussen 2015 en 2019 toegenomen in de gemeente Oost-Gelre. Het aandeel middelbare scholieren dat onvoldoende weerbaar is, vertoont geen duidelijke trend. 

In de Achterhoek is het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen toegenomen in 2019 ten opzichte van 2015. Het aandeel dat onvoldoende weerbaar is, is eveneens toegenomen tussen 2015 en 2019. 

J psychosoc Gemeente Oost Gelre

Verschillen tussen doelgroepen in de Achterhoek

J psychische gezondheid AH

Middelbare scholieren (tweede- en vierdeklassers) 

Meisjes hebben vaker een verhoogd risico op psychosociale problemen en ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan jongens. 

Vierdeklassers hebben vaker een verhoogd risico op psychosociale problemen en ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan tweedeklassers. 

Vmbo’ers hebben vaker een verhoogd risico op psychosociale problemen dan havo/vwo’ers. Havo/vwo’ers ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan vmbo’ers. 

Jongvolwassenen (16-25 jaar) 

Vrouwen hebben vaker een verhoogd risico op psychische problemen en ervaren vaker stress door één of meerdere factoren dan mannen. 

Er is geen verschil tussen praktisch en theoretisch opgeleide jongvolwassenen met betrekking tot het risico op psychische problemen en het ervaren van stress door één of meerdere factoren. 

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

J indicatie voor psychosociale problemen

Middelbare scholieren 

Het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen loopt uiteen van 19% in de gemeente Epe tot 32% in de gemeente Putten. De gemeente Oost-Gelre (26%) hoort bij de gemeenten met de gemiddelde scores. 

Het aandeel middelbare scholieren dat stress ervaart van één of meerdere factoren loopt uiteen van 36% in de gemeente Voorst tot 48% in de gemeente Harderwijk. De gemeente Oost-Gelre (43%) hoort bij de gemeenten met de gemiddelde scores. 

Jongvolwassenen (16-25 jaar) 

Het aandeel jongvolwassenen met een verhoogd risico op psychische problemen loopt uiteen van 21% in de gemeente Winterswijk tot 36% in de gemeente Epe. De gemeente Oost-Gelre (24%) hoort bij de gemeenten met de gunstige scores. 

Het aandeel middelbare scholieren dat onvoldoende weerbaar is, loopt uiteen van 5% in de gemeente Berkelland tot 12% in de gemeente Oost Gelre. De gemeente Oost Gelre scoort van alle gemeenten het meest ongunstig.

 

J stress

J MHI-5

Bronnen

  • Conijn B, Ruiter M
  • Preventie van depressie, Factsheet Preventie 2011
  • Utrecht, Trimbos-instituut, 2011.
  • Kleinjan, M., Pieper, I., Stevens, G., Rombouts, M., Boer, M. et al.
  • Onderzoek naar het mentaal welbevinden van jongeren in Nederland.
  • Den Haag: Unicef Nederland, 2020.
  • Stevens, G., Van Dorsselaer, M. Boer, S., De Roos, E., Duinhof, T. et al.
  • Health Behaviour in School-aged Children (HBSC).

Indicatoren voor de psychische gezondheid van volwassenen zijn het risico op een angststoornis of depressie, de mate waarin men regie over het eigen leven ervaart en de mate waarin men het leven zinvol vindt.

Bij een angststoornis is er sprake van heftige, aanhoudende angstklachten zonder dat er sprake is van een reële bedreiging. Een angststoornis heeft effect op het sociaal functioneren en het uitvoeren van de dagelijkse bezigheden. Angststoornissen gaan vaak gepaard met een depressie. Bij een depressie is sprake van een aanhoudende neerslachtige stemming en een ernstig verlies aan interesses in (bijna) alle dagelijkse activiteiten. Daarnaast komen symptomen voor als eet-, slaap- en concentratieproblemen, rusteloosheid, vermoeidheid en terugkerende gedachten aan de dood of zelfdoding. Het risico op een angststoornis of depressie is gemeten met de Kessler Psychological Distress Scale (K10).

Mensen die regie over hun leven ervaren, kunnen beter omgaan met (gezondheids)problemen. Regie ervaren beschermt tegen de ontwikkeling van depressieve symptomen en tegen achteruitgang in lichamelijk functioneren bij mensen met een chronische ziekte. De mate waarin men regie over het eigen leven ervaart, is gemeten met de Pearlin & Schooler Mastery Scale.

Mensen die het leven zinvol vinden, lijken beter om te kunnen gaan met lichamelijke en psychische problemen. Het ervaren van zin in het leven gaat gepaard met meer welbevinden. De mate waarin men het leven zinvol vindt, is gemeten met een vraag uit de positieve gezondheid test.

Psychische gezondheid in de gemeente Oost Gelre

In 2016 lopen bijna twee op de vijf 19-65 jarigen in de gemeente Oost Gelre risico op een angststoornis of depressie. Bijna alle 19-65 jarigen ervaren regie over het eigen leven en 92% vindt het leven zinvol.

Het aandeel volwassenen met risico op een angststoornis of depressie, is in de gemeente Oost Gelre kleiner dan in de Achterhoek en Noord- en Oost-Gelderland. Het aandeel volwassenen dat regie over het eigen leven ervaart en dat het leven zinvol vindt, is in de gemeente Oost Gelre groter dan in de Achterhoek en Noord- en Oost-Gelderland.

Psychische gezondheid  19-65 jarigen, 2016
  Gemeente Oost Gelre Achterhoek Noord- en Oost-Gelderland
Risico op angststoornis/depressie 39% 44% 44%
Regie over eigen leven 96% 92% 92%
Het leven zinvol vinden 92% 87% 87%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Meer gegevens over psychische gezondheid in de gemeente en de regio staan onderaan deze pagina bij 'Zie ook', Cijfers volwassenen en ouderen 2016.

Trends

V psychische gezondheid Oost Gelre

Tussen 2012 en 2016 steeg het aandeel volwassenen van 19-65 jaar met risico op een angststoornis of depressie in de Achterhoek. Dit geldt ook voor de gemeente Oost Gelre.

Tussen 2012 en 2016 daalde het aandeel volwassenen van 19-65 jaar met regie over het eigen leven in de Achterhoek. In de gemeente Oost Gelre bleef dit aandeel stabiel.

Verschillen tussen doelgroepen in de Achterhoek

V Psychische gezondheid AH

Van de vrouwen heeft een groter deel risico op een angststoornis of depressie dan van de mannen.

Bij 19-34 jarigen is het aandeel dat regie over het eigen leven ervaart het grootst en bij 50-65 jarigen het kleinst.

Naarmate het opleidingsniveau hoger is, is het aandeel volwassenen met risico op een angststoornis of depressie kleiner. Het aandeel volwassenen dat regie over het eigen leven ervaart en dat het leven zinvol vindt, is groter naarmate het opleidingsniveau hoger is.

Van de volwassenen die alleen wonen, heeft een groter deel risico op een angststoornis of depressie dan van de volwassenen die niet alleen wonen. Van de alleenwonende volwassenen ervaart een kleiner deel regie over het eigen leven en vindt een kleiner deel het leven zinvol dan van de volwassenen die niet alleen wonen.

 

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

V risico op angststoornis of depressie

Het aandeel volwassenen van 19-65 jaar met risico op een angststoornis of depressie, loopt uiteen van 37% in de gemeente Heerde tot 49% in de gemeente Winterswijk. De gemeente Oost Gelre (39%) behoort tot de gemeenten die gunstig scoren.

Het aandeel volwassenen van 19-65 jaar dat regie over het eigen leven ervaart, varieert van 89% in de gemeente Winterswijk tot 96% in de gemeente Oost Gelre. De gemeente Oost Gelre heeft in de regio dus het hoogste aandeel volwassenen dat regie over het eigen leven ervaart.

Het aandeel volwassenen van 19-65 jaar dat het leven zinvol vindt, varieert van 81% in de gemeente Winterswijk tot 92% in de gemeente Oost Gelre. De gemeente Oost Gelre heeft in de regio dus het hoogste aandeel volwassenen dat het leven zinvol vindt.

 

V regie over eigen levenV het leven zinvol vinden

Bronnen

  • Wijgergangs L, Ras T, Reijmerink W
  • Zingeving in zorg, de mens centraal
  • Den Haag, ZonMW, 2017
  • Bisschop I
  • Psychosocial resources and the consequences of specific chronic diseases in older age; The longitudinal Aging Study Amsterdam
  • Leiden: VU University Amsterdam, 2004.

Indicatoren voor de psychische gezondheid van ouderen zijn het risico op een angststoornis of depressie, de mate waarin men regie over het eigen leven ervaart en de mate waarin men het leven zinvol vindt.

Bij een angststoornis is er sprake van heftige, aanhoudende angstklachten zonder dat er sprake is van een reële bedreiging. Een angststoornis heeft effect op het sociaal functioneren en het uitvoeren van de dagelijkse bezigheden. Angststoornissen gaan vaak gepaard met een depressie. Bij een depressie is sprake van een aanhoudende neerslachtige stemming en een ernstig verlies aan interesses in (bijna) alle dagelijkse activiteiten. Daarnaast komen symptomen voor als eet-, slaap- en concentratieproblemen, rusteloosheid, vermoeidheid en terugkerende gedachten aan de dood of zelfdoding. Het risico op een angststoornis of depressie is gemeten met de Kessler Psychological Distress Scale (K10).

Mensen die regie over hun leven ervaren, kunnen beter omgaan met (gezondheids)problemen. Regie ervaren beschermt tegen de ontwikkeling van depressieve symptomen. Het beschermt ook tegen achteruitgang in lichamelijk functioneren bij mensen met een chronische ziekte. Vooral voor chronisch zieke ouderen is regie over het eigen leven belangrijk. Het is nodig om de zelfredzaamheid te bewaren, en om zich aan te passen aan gewijzigde omstandigheden bij afnemende gezondheid en optredende beperkingen. Bij te weinig regie dreigt het risico van afhankelijkheid. De mate waarin men regie over het eigen leven ervaart, is gemeten met de Pearlin & Schooler Mastery Scale.

Mensen die het leven zinvol vinden, lijken beter om te kunnen gaan met lichamelijke en psychische problemen. Het ervaren van zin in het leven gaat gepaard met meer welbevinden. De mate waarin men het leven zinvol vindt, is gemeten met een vraag uit de positieve gezondheid test.

Psychische gezondheid in de gemeente Oost Gelre

In 2016 loopt bijna de helft van de 65-plussers in de gemeente Oost Gelre risico op een angststoornis of depressie. Bijna negen op de tien 65-plussers ervaart regie over het eigen leven en 82% vindt het leven zinvol.

Er zijn geen verschillen tussen de gemeente Oost Gelre en de Achterhoek en Noord- en Oost-Gelderland wat betreft risico op een angststoornis of depressie, regie over het eigen leven ervaren en het leven zinvol vinden.

Psychische gezondheid  65-plussers, 2016
  Gemeente Oost Gelre Achterhoek Noord- en Oost-Gelderland
Risico op angststoornis/depressie 48% 45% 44%
Regie over eigen leven 87% 86% 87%
Het leven zinvol vinden 82% 82% 83%
Als er een significant verschil (p<0,05) ten opzichte van de gemeente is, dan is dat vet weergegeven.

Meer gegevens over psychische gezondheid in de gemeente en de regio staan onderaan deze pagina bij 'Zie ook', Cijfers volwassenen en ouderen 2016.

Verschillen tussen doelgroepen in de Achterhoek

O psychische gezondheid AH

Van de vrouwen loopt een groter deel risico op een angststoornis of depressie dan van de mannen. Een kleiner deel van de vrouwen dan van de mannen heeft het gevoel regie te hebben over het eigen leven. Ook een kleiner deel van de vrouwen dan van de mannen vindt het leven zinvol.

Het aandeel 75-plussers met risico op een angststoornis of depressie is groter dan dat van 65-74 jarigen. Van de 75-plussers ervaart een kleiner deel regie over het eigen leven dan van de 65-74 jarigen. Daarnaast is het aandeel 75-plussers dat het leven zinvol vindt kleiner dan dat van de 65-74 jarigen.

Naarmate het opleidingsniveau hoger is, komt risico op een angststoornis of depressie minder voor. Het aandeel 65-plussers dat regie over het eigen leven heeft en het leven zinvol vindt, is groter naarmate het opleidingsniveau hoger is.

Van de 65-plussers die alleen wonen, loopt een groter aandeel risico op een angststoornis of depressie dan van de 65-plussers die niet alleen wonen. Ook ervaart een kleiner deel van de alleenwonende 65-plussers regie over het eigen leven, en vindt een kleiner deel het leven zinvol dan van de 65-plussers die niet alleen wonen.

Psychische gezondheid in Noord- en Oost-Gelderland

O risico angststoornis of depressie

Het aandeel 65-plussers met risico op een angststoornis of depressie, loopt uiteen van 37% in de gemeente Nunspeet tot 49% in de gemeente Apeldoorn. De gemeente Oost Gelre (48%) behoort tot de gemeenten die ongunstig scoren.

 Het aandeel 65-plussers dat regie over het eigen leven ervaart, varieert van 82% in de gemeente Montferland tot 91% in de gemeente Lochem. De gemeente Oost Gelre (87%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

Het aandeel 65-plussers dat het leven zinvol vindt, varieert van 78% in de gemeente Oude IJsselstreek tot 88% in de gemeente Winterswijk. De gemeente Oost Gelre (82%) behoort tot de gemeenten die gemiddeld scoren.

 

O regie over eigen levenO leven zinvol vinden

Bronnen

  • Wijgergangs L, Ras T, Reijmerink W
  • Zingeving in zorg, de mens centraal
  • Den Haag, ZonMW, 2017
  • Bisschop I
  • Psychosocial resources and the consequences of specific chronic diseases in older age; The longitudinal Aging Study Amsterdam
  • Leiden: VU University Amsterdam, 2004.